بررسی پیامدهای بیولوژیکی امواج الکترومغناطیس بر سلامت انسان، یکی از مباحث مهم در حوزه بهداشت محیط و بیولوژی ساختمان است. با گسترش شبکه‌های مخابراتی، خطوط انتقال برق و تجهیزات بی‌سیم، بدن انسان به صورت پیوسته در معرض طیف‌های گوناگون میدان‌های الکترومغناطیسی غیریونیزان قرار دارد. پژوهش‌های علمی، اثرات احتمالی این امواج را بر دستگاه‌های مختلف بدن از جمله سیستم عصبی، گردش خون، غدد درون‌ریز و سیستم تناسلی مورد ارزیابی قرار داده‌اند که درک دقیق مرز میان شواهد اثبات‌شده و اقدامات احتیاطی را ضروری می‌سازد.
برخی افراد در مجاورت فرستنده‌های رادیویی، دکل‌های مخابراتی یا هنگام استفاده طولانی از تلفن همراه، مجموعه‌ای از علائم غیراختصاصی را گزارش می‌کنند که در متون بهداشتی با عنوان «حساسیت به امواج الکترومغناطیسی» شناخته می‌شود. شایع‌ترین این شکایات عبارتند از:
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، اگرچه این علائم در افراد کاملاً واقعی بوده و می‌تواند کیفیت زندگی آن‌ها را کاهش دهد، اما مطالعات کنترل‌شده آزمایشگاهی تاکنون رابطه علّی مستقیمی میان مواجهه با میدان‌های الکترومغناطیسی در سطوح متعارف محیطی و بروز این نشانه‌ها اثبات نکرده‌اند. با این حال، در رویکرد بیولوژی ساختمان، پایش محیط و کاهش بار آلودگی امواج برای آسایش افراد حساس در اولویت قرار می‌گیرد.
امواج فرکانس رادیویی (RF) که از تلفن همراه و تجهیزات بی‌سیم ساطع می‌شوند، در دسته پرتوهای غیریونیزان قرار دارند. مکانیسم بیولوژیکی اصلی و اثبات‌شده این امواج در بافت‌های زنده، اثر گرمایی (افزایش موضعی دما) در اثر جذب انرژی است.
هنگام مکالمه مستقیم با تلفن همراه، به دلیل فاصله بسیار کم دستگاه با سر، بخش‌هایی نظیر پوست، گوش میانی، عصب حلزونی و لوب گیجگاهی (تمپورال) مغز بیشترین میزان انرژی را دریافت می‌کنند. در شدت‌های بالا، انتقال حرارت به مایع گوش داخلی می‌تواند پیام‌های عصبی تعادلی را تحت تأثیر قرار داده و زمینه‌ساز سرگیجه یا حرکات غیرارادی چشم (نیستاگموس) شود. رعایت فاصله از طریق بلندگو یا هدست‌های ایمن، جذب این انرژی در بافت سر و چشم را به شکل چشمگیری کاهش می‌دهد.
یکی از پرسش‌های رایج در بررسی پیامدهای بیولوژیکی امواج الکترومغناطیس، تأثیر احتمالی امواج تلفن همراه بر محور هورمونی بدن و ترشح ملاتونین است. در مطالعات بالینی که اثر پرتوگیری روزانه با فرکانس ۹۰۰ مگاهرتز (۹۰۰ MHz) را به مدت یک ماه بر هورمون‌های استروئیدی (کورتیزول و تستوسترون) و هورمون‌های غده هیپوفیز و تیروئید (هورمون رشد، پرولاکتین و ACTH) از طریق نمونه‌گیری خون قبل، حین و پس از مواجهه بررسی کرده‌اند، هیچ تغییر معناداری در سطح این هورمون‌ها مشاهده نشده است.
همچنین درباره ترشح هورمون ملاتونین، شواهد فعلی سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد که میدان‌های الکترومغناطیسی محیطی به تنهایی عامل اثبات‌شده‌ای برای اختلال غدد درون‌ریز نیستند؛ هرچند استفاده از نمایشگرها و وسایل ارتباطی در ساعات پایانی شب به دلیل نور آبی و تحریک عصبی، کیفیت خواب را مختل می‌کند.
میدان‌های ناشی از خطوط برق فشار قوی دارای فرکانس بسیار پایین (۵۰ تا ۶۰ هرتز) هستند و ماهیت آن‌ها با امواج رادیویی مخابراتی متفاوت است. آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) میدان‌های مغناطیسی فرکانس بسیار پایین را بر پایه برخی مطالعات آماری در خصوص لوسمی دوران کودکی، در گروه «احتمالاً سرطان‌زا برای انسان» (گروه ۲B) قرار داده است؛ هرچند رابطه علت و معلولی قطعی میان خطوط برق و بروز سرطان یا افسردگی به اثبات نرسیده است.
بر اساس راهنمای سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، تصویربرداری MRI بدون استفاده از پرتوهای یونیزان (مانند اشعه ایکس) انجام می‌شود و ملاحظات ایمنی آن عمدتاً شامل کشش مغناطیسی اجسام فلزی، صدای شدید دستگاه و افزایش دمای بافت در اسکن‌های طولانی است. همچنین در سطوح معمول محیطی، شواهد علمی معتبری مبنی بر کاهش وزن نوزاد یا آسیب به جنین تأیید نشده است؛ با این وجود، برای مادران باردار رعایت اصل احتیاط و پرهیز از مواجهه با منابع صنعتی امواج کوتاه (Shortwave) یا میدان‌های شدید توصیه می‌شود.
از آنجا که امواج الکترومغناطیس با حواس پنج‌گانه قابل تشخیص نیستند، نخستین گام برای مدیریت اصولی و کاهش مواجهه در محیط کار و منزل (به‌ویژه برای کودکان، بانوان باردار و افراد دارای حساسیت بالا)، سنجش دقیق شدت و جهت میدان‌ها بر اساس استانداردهای بیولوژی ساختمان (SBM-2015) است.
شماره تماس مشاور تخصصی: ۰۹۳۵۸۸۸۷۳۴۱
