در این مقاله به بررسی گاز رادون، نحوه ورود آن به خانه و ساختمان، اثرات احتمالی آن بر سلامت، روشهای اندازهگیری و راههای کاهش غلظت آن میپردازیم. گاز رادون یک گاز طبیعی، بیرنگ، بیبو و رادیواکتیو است که از تجزیه طبیعی اورانیوم موجود در خاک و سنگ به وجود میآید و میتواند در فضاهای بسته مانند خانهها، مدارس و محلهای کار تجمع پیدا کند. از آنجا که گاز رادون قابل مشاهده یا استشمام نیست، تنها با اندازهگیری میتوان میزان آن را در یک ساختمان مشخص کرد.
گاز رادون یک گاز رادیواکتیو طبیعی است که از زنجیره واپاشی اورانیوم موجود در خاک و سنگ تشکیل میشود. این گاز رنگ، بو و مزه ندارد و به همین دلیل بدون استفاده از تجهیزات اندازهگیری نمیتوان متوجه وجود آن شد.
رادون در فضای باز معمولاً به سرعت در هوا رقیق میشود، اما در محیطهای بسته میتواند در صورت ورود مداوم و تهویه ناکافی تجمع پیدا کند. سازمان جهانی بهداشت نیز رادون را یکی از عوامل مهم سرطان ریه معرفی کرده و تأکید میکند که غلظت آن در ساختمانها میتواند بهطور قابل توجهی متفاوت باشد.
به همین دلیل، وجود یا عدم وجود گاز رادون در یک خانه را نمیتوان بر اساس ظاهر ساختمان، سن بنا یا احساس افراد تعیین کرد و اندازهگیری محیط اهمیت زیادی دارد.
منبع اصلی رادون، خاک و سنگ زیر یا اطراف ساختمان است. این گاز میتواند از طریق ترکهای موجود در کف و دیوار، درزهای ساختمانی، محل عبور لولهها، حفرهها، فضاهای زیر ساختمان و برخی مسیرهای ارتباطی میان خاک و ساختمان وارد فضای داخلی شود.
در ساختمانهایی که با زمین در تماس بیشتری هستند، مانند زیرزمینها و طبقات پایین، بررسی احتمال ورود گاز رادون اهمیت بیشتری دارد. البته میزان رادون به موقعیت جغرافیایی، ویژگیهای زمینشناسی، طراحی ساختمان و شرایط تهویه وابسته است و نمیتوان تنها بر اساس تعداد طبقات درباره میزان رادون قضاوت کرد.
CDC نیز مسیرهایی مانند ترکهای فونداسیون، درزهای ساختمانی، شکاف کف، اطراف لولهها و برخی منابع آب زیرزمینی را از مسیرهای ورود رادون به ساختمان معرفی میکند.
در برخی مناطق، آب زیرزمینی نیز میتواند حاوی رادون باشد و در شرایط خاص هنگام استفاده از آب، بخشی از آن وارد هوای داخل ساختمان شود. با این حال، مهمترین مسیر مواجهه برای بیشتر افراد، تنفس هوای حاوی رادون در محیط داخلی است.
مهمترین نگرانی سلامت درباره گاز رادون افزایش خطر ابتلا به سرطان ریه است. وقتی رادون در هوا وجود دارد، محصولات حاصل از واپاشی رادیواکتیو آن میتوانند به ذرات موجود در هوا متصل شوند. با تنفس این ذرات، مواد رادیواکتیو وارد دستگاه تنفسی شده و میتوانند به بافت ریه آسیب وارد کنند.
طبق گزارش WHO، رادون یکی از علل مهم سرطان ریه در جهان است و سهم آن از سرطانهای ریه بسته به سطح متوسط رادون و میزان مصرف دخانیات در کشورها متفاوت است.
قرار گرفتن در معرض گاز رادون معمولاً علامت فوری ایجاد نمیکند و به همین دلیل ممکن است فرد برای سالها بدون اطلاع از وجود رادون در ساختمان زندگی کند. خطر اصلی مربوط به مواجهه طولانیمدت است و کاهش سطح رادون میتواند به کاهش خطر سرطان ریه کمک کند.
ترکیب سیگار کشیدن و مواجهه با رادون نیز اهمیت ویژهای دارد. CDC و WHO هر دو تأکید کردهاند که خطر سرطان ریه در افراد سیگاری که در معرض رادون قرار دارند بیشتر است.
در عمل، هر ساختمانی که تماس یا ارتباطی با خاک و زمین دارد میتواند نیازمند بررسی رادون باشد. این موضوع فقط مربوط به خانههای قدیمی یا مناطق خاص نیست؛ یک خانه نوساز نیز ممکن است سطح رادون بالایی داشته باشد.
به همین دلیل اگر سطح گاز رادون در خانه مشخص نیست، بهتر است با انجام آزمایش، میزان آن اندازهگیری شود. CDC تصریح میکند که تنها روش تشخیص سطح بالای رادون در خانه، انجام آزمایش است.
اندازهگیری رادون میتواند بهخصوص برای خانههایی که زیرزمین دارند، ساختمانهای کمتهویه یا سازههایی که بهتازگی بازسازی شدهاند اهمیت داشته باشد. همچنین پس از اجرای اقدامات اصلاحی نیز انجام آزمایش مجدد توصیه میشود تا مشخص شود میزان رادون واقعاً کاهش یافته است.
تنها راه مطمئن برای مشخص کردن میزان گاز رادون در ساختمان، اندازهگیری هوا با کیت یا دستگاه مناسب است. کیتهای اندازهگیری رادون در انواع کوتاهمدت و بلندمدت وجود دارند و بسته به روش آزمایش، اطلاعات متفاوتی درباره سطح رادون ارائه میکنند.
آزمایشهای کوتاهمدت برای دریافت یک ارزیابی سریعتر استفاده میشوند و بسته به نوع کیت میتوانند از چند روز تا چند هفته طول بکشند. آزمایشهای بلندمدت بیش از ۹۰ روز ادامه پیدا میکنند و برای برآورد میانگین بلندمدت سطح رادون مناسبتر هستند. CDC هر دو روش را معرفی کرده و تأکید دارد که مدت آزمایش باید مطابق دستورالعمل کیت و شرایط محل انجام شود.
محل قرار گرفتن دستگاه اندازهگیری نیز مهم است. برای مثال، در خانههای چندطبقه معمولاً پایینترین فضای قابل استفاده برای زندگی، در صورتی که قرار است مورد استفاده قرار گیرد، اهمیت بیشتری دارد. دستورالعمل دقیق باید بر اساس نوع کیت یا دستگاه مورد استفاده رعایت شود.
برای مطالعه بیشتر درباره آلودگیهای محیط داخلی و روشهای پایش، میتوانید به بخش مقالات نانوسینا مراجعه کنید.
غلظت رادون معمولاً با واحد پیکوکوری بر لیتر (pCi/L) یا در برخی کشورها با واحد بکرل بر مترمکعب (Bq/m³) گزارش میشود. برای تفسیر نتیجه باید به استاندارد و دستورالعمل مورد استفاده در کشور توجه کرد.
در ایالات متحده، EPA توصیه میکند اگر سطح رادون به ۴ پیکوکوری بر لیتر یا بیشتر برسد، برای کاهش آن اقدام شود. در بازه ۲ تا ۴ پیکوکوری بر لیتر نیز EPA انجام اقدامات کاهش رادون را مورد توجه قرار میدهد، زیرا سطح کاملاً بدون خطر برای رادون مشخص نشده است.
بنابراین نتیجه آزمایش یک عدد ساده نیست که بدون توجه به روش آزمایش و دستورالعمل منطقهای تفسیر شود. در صورت بالا بودن سطح گاز رادون، بهتر است نتیجه توسط فرد متخصص بررسی شده و مناسبترین روش کاهش انتخاب شود.
برای اطلاعات رسمی بیشتر درباره سطوح رادون و روشهای کاهش آن میتوانید به راهنمای رسمی EPA درباره رادون مراجعه کنید.
اگر نتیجه آزمایش نشان دهد که سطح گاز رادون بالا است، راهکارهای فنی مختلفی برای کاهش آن وجود دارد. روش مناسب بسته به ساختار ساختمان، مسیر ورود گاز، نوع فونداسیون و سطح اندازهگیریشده انتخاب میشود.
CDC توصیه میکند در صورت بالا بودن سطح رادون، برای نصب سیستم کاهش رادون از متخصص واجد شرایط استفاده شود.
تهویه مناسب میتواند به رقیق شدن گاز رادون در هوای داخل کمک کند، اما میزان اثر آن به شرایط ساختمان وابسته است. در برخی ساختمانها، تهویه بهتنهایی راهکار کافی نیست و باید مسیر ورود گاز از خاک یا زیر ساختمان نیز کنترل شود.
به همین دلیل، اصلاح ساختمان باید بر اساس نتیجه آزمایش و شناخت مسیرهای ورود رادون انجام شود. استفاده از فن، سیستم مکش زیر دال و سایر روشهای تخصصی میتواند بسته به ساختار ساختمان مورد نیاز باشد.
WHO تأکید میکند که روشهای آزمایششده و مقرونبهصرفهای برای جلوگیری از ورود رادون در ساختمانهای جدید و کاهش آن در ساختمانهای موجود وجود دارد.
قدیمی یا جدید بودن ساختمان بهتنهایی تعیینکننده میزان گاز رادون نیست. یک ساختمان نوساز نیز ممکن است به دلیل شرایط زمین، طراحی فونداسیون، مسیرهای نفوذ و تهویه، سطح رادون بالایی داشته باشد.
از طرف دیگر، بازسازی ساختمان میتواند مسیرهای ورود و تهویه را تغییر دهد. به همین دلیل CDC توصیه میکند پیش و پس از برخی بازسازیهای مهم، بهخصوص زمانی که قرار است فضای زیرزمین یا طبقات پایین به محل زندگی تبدیل شود، آزمایش رادون انجام شود.
بنابراین بهترین روش برای ارزیابی یک ساختمان، اندازهگیری واقعی است و نمیتوان فقط از روی سن بنا درباره ایمنی آن قضاوت کرد.
از آنجا که گاز رادون دیده و احساس نمیشود، بررسی چشمی یا پرسیدن از ساکنان ساختمان روش مناسبی برای تشخیص آن نیست. ممکن است افراد سالها در ساختمانی زندگی کنند بدون اینکه متوجه سطح بالای رادون شوند.
اندازهگیری به شما کمک میکند ابتدا مشخص شود آیا مسئلهای وجود دارد یا خیر و سپس بر اساس عدد واقعی، درباره اصلاح ساختمان تصمیم بگیرید. این رویکرد از انجام اقدامات غیرضروری و هزینههای بیهدف جلوگیری میکند.
در نتیجه، قبل از اجرای اقدامات ساختمانی برای کاهش رادون، بهتر است ابتدا گاز رادون اندازهگیری شود و پس از اجرای اصلاحات نیز آزمایش مجدد انجام گیرد.
کیفیت هوای داخل ساختمان تنها به گردوغبار یا مواد شیمیایی محدود نیست. آلایندههای طبیعی مانند گاز رادون نیز میتوانند در برخی ساختمانها وجود داشته باشند و بدون اندازهگیری قابل تشخیص نباشند.
به همین دلیل پایش منظم شرایط محیط داخلی، بهخصوص در فضاهای زیرزمینی یا ساختمانهایی با تهویه محدود، میتواند بخشی از برنامه مدیریت کیفیت هوای داخل ساختمان باشد.
برای مطالعه موضوعات مرتبط با سلامت محیط و آلودگیهای داخل ساختمان میتوانید از بخش مقالات نانوسینا استفاده کنید.
گاز رادون یک گاز رادیواکتیو طبیعی، بیرنگ و بیبو است که از تجزیه اورانیوم موجود در خاک و سنگ ایجاد میشود. این گاز میتواند از مسیرهای مختلف وارد ساختمان شود و در محیطهای بسته تجمع پیدا کند. مواجهه طولانیمدت با سطح بالای رادون با افزایش خطر سرطان ریه ارتباط دارد و سیگار کشیدن این خطر را بیشتر میکند.
از آنجا که هیچ نشانه ظاهری قابل اعتمادی برای تشخیص رادون وجود ندارد، تنها روش مطمئن برای مشخص کردن سطح آن، اندازهگیری است. در صورت بالا بودن نتیجه، میتوان با استفاده از آببندی، بهبود تهویه و سیستمهای تخصصی کاهش رادون، میزان آن را پایین آورد و پس از اصلاح نیز آزمایش مجدد انجام داد.
بنابراین برای مدیریت گاز رادون، بهترین مسیر این است که ابتدا ساختمان آزمایش شود، نتیجه بهدرستی تفسیر شود و سپس متناسب با شرایط واقعی، اقدامات اصلاحی انجام گیرد.
