در طول چهار دهه اخیر به دلیل ورود پرشتاب ابزارهای الکترونیکی به سبک زندگی انسان‌ها و کاربردهای گسترده در ارتباطات بی‌سیم و صنعت، منابع جدیدی از امواج با فرکانس بسیار پایین (ELF-EMF) و تابش‌های مایکروویو رادیویی (RFR) پدید آمده‌اند. این دگرگونی فناورانه موجب شکل‌گیری آلاینده‌های نامرئی محیطی و افزایش نگرانی‌ها درباره اثرات تابش های الکترومغناطیسی بر روی سیستم‌های بیولوژیکی شده است.
در دنیای امروز تمامی افراد به طور مداوم در معرض دو دسته کلی از این پرتوها قرار دارند:
قرارگیری مداوم در معرض این پرتوها می‌تواند ارگان‌های حیاتی بدن را دچار اختلال کند. عوارضی همچون سردرد، افزایش ریسک تومورها، تضعیف سیستم ایمنی، اختلالات خواب و سقط جنین از پیامدهای شناخته‌شده برهم‌کنش امواج با بافت‌های زنده هستند.
برهم‌کنش میدان‌های فرکانس رادیویی با سلول‌های جنسی، یکی از حساس‌ترین حوزه‌های پژوهشی است. تحقیقات نشان می‌دهند اثرات تابش های الکترومغناطیسی ناشی از حمل موبایل در جیب یا قرار دادن لپ‌تاپ روی پا، به طور مستقیم با کاهش تحرک، افت شمارش و تغییرات مورفولوژیک اسپرم در مردان ارتباط دارد.
فرآیند اسپرماتوژنز تحت کنترل هورمون‌های متعددی است و در برابر امواج مایکروویو به‌شدت آسیب‌پذیر است. پژوهش‌های بالینی اثبات کرده‌اند که تابش‌های مداوم می‌توانند سطح تستوسترون را کاهش داده و موجب شکستگی در زنجیره DNA سلول‌های بیضه شوند. همچنین در بانوان باردار، مواجهه با امواج ۲٫۴۵ گیگاهرتز می‌تواند سبب کاهش جریان خون رحمی متصل به جفت و افزایش ریسک اختلال در بارداری گردد؛ به همین علت استفاده از تجهیزات حفاظتی نظیر لباس بارداری ضد امواج اهمیت پیشگیرانه بالایی دارد.
جنین‌های در حال رشد نسبت به میدان‌های الکترومغناطیسی بیشترین حساسیت بیولوژیکی را دارند. پژوهش‌های مقایسه‌ای نشان داده‌اند کودکانی که مادرانشان در دوره بارداری مواجهه بالایی با امواج موبایل داشته‌اند، با درصد بالاتری از ناهنجاری‌های رفتاری، بیش‌فعالی و مشکلات هیجانی در سال‌های پس از تولد مواجه شده‌اند. علاوه بر این، تابش‌های متراکم می‌تواند رشد قشر خاکستری مغز جنین را تحت تأثیر قرار دهد.
آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) میدان‌های مغناطیسی با فرکانس بسیار پایین را در زمره عوامل احتمالی سرطان‌زا (گروه ۲B) طبقه‌بندی کرده است. این امواج از طریق سرکوب غده پینه‌آل، ترشح هورمون ملاتونین را کاهش می‌دهند؛ هورمونی که نقش حیاتی در جلوگیری از رشد سلول‌های سرطانی، به‌ویژه در سرطان سینه و لوسمی ایفا می‌کند. مطالعات میدانی حاکی از افزایش نرخ ابتلا به بدخیمی‌ها در ساکنان مجاور خطوط انتقال فشار قوی و آنتن‌های مخابراتی پرقدرت است.
شواهد متعددی وجود دارد که افزایش شیوع طیف اوتیسم (ASD) را با رشد انفجاری منابع مایکروویو همزمان می‌داند. حضور ذرات مگنتیت در مغز و پالس‌های فرکانس رادیویی سبب تولید رادیکال‌های آزاد و تخلیه ذخایر آنتی‌اکسیدانی حیاتی مانند گلوتاتیون می‌شود. این تنش اکسیداتیو پیوسته، اختلالات شناختی و رفتاری را در کودکان تشدید می‌کند.
تخلیه یون‌های کلسیم از غشای سلول‌های عصبی بر اثر امواج رادیویی، آزادسازی پیام‌رسان‌های عصبی را دچار اختلال ساخته و به بروز سردرد مزمن، ضعف حافظه کوتاه‌مدت، بی‌خوابی و لرزش منجر می‌شود.
از سوی دیگر، مغز پستانداران توسط لایه محافظ «سد خونی مغزی» (BBB) در برابر سموم محافظت می‌شود. آزمایش‌ها ثابت کرده‌اند که در جریان اثرات تابش های الکترومغناطیسی پیوسته، منافذ این سد باز شده و سموم معلق در جریان خون وارد بافت مغزی می‌شوند؛ وضعیتی که التهاب و ادم مغزی را به دنبال دارد.
در بررسی بیان پروتئین‌ها و ژنوم سلولی، مشخص شده که قرارگیری طولانی در معرض سیگنال‌های مدوله‌شده GSM و فرکانس‌های ۲۴۵۰ مگاهرتز، سبب القای شکست در رشته‌های تک‌رشته‌ای و دو‌رشته‌ای DNA می‌گردد. نقص در مکانیسم ترمیم DNA بر اثر این تابش‌ها، آغازگر جهش‌های سلولی خطرناک خواهد بود.
مواجهه طولانی با میدان‌های ELF با تغییر متابولیسم عناصر در بدن، سبب تجمع نامتعارف یون منگنز در بافت مغز می‌گردد. رسوب این عناصر سمی زمینه‌ساز بیماری‌های تخریب‌کننده اعصاب مانند آلزایمر و پارکینسون است.
همچنین مطالعات بالینی در آلمان نشان داده‌اند کار در مشاغل الکتریکی با شدت بالای مواجهه، ریسک بروز تومورهای مغزی اولیه را به ویژه در زنان تا ۵ برابر افزایش می‌دهد. به منظور کنترل اثرات تابش های الکترومغناطیسی در فضاهای کار و سکونت، ایزوله‌سازی سازه از طریق کاغذ دیواری ضد امواج نانوسینا و رنگ‌های نانویی محافظتی توصیه می‌شود.
۱٫ Pirogova, Elena, et al. “Biological effects of electromagnetic radiation.” INTECH Open Access, 2009.
۲٫ Sage, Cindy, and David O. Carpenter. “The BioInitiative Report: A Rationale for a Biologically-based Public Exposure Standard for Electromagnetic Fields.” (2012).
۳٫ Kumar, Girish. “Biological Effects of Electromagnetic Radiation.” IIT Bombay Technical Report.
